दिवाळी 2026: लक्ष्मीपूजनाची तारीख आणि दिवाळीचे पाच दिवस
दिवाळी हा दिव्यांचा सण. भारताच्या बऱ्याच भागांत चांद्र वर्षाचा शेवट करणारे हे पाच दिवस असतात. या सणाचे हृदय म्हणजे लक्ष्मीपूजन: अमावस्येच्या रात्री प्रत्येक घर आपले दिवे लावते आणि लक्ष्मीचे स्वागत करते.
पुढच्या वेळी कधी
प्रत्येक प्रदेशात दिवाळी — लक्ष्मीपूजन
दिवाळी म्हणजे काय
पाच दिवसांची सुरुवात धनत्रयोदशीने होते. तिलाच धनतेरस असेही म्हणतात. हा दिवस धन्वंतरी आणि लक्ष्मी यांच्यासाठी पाळला जातो, आणि या दिवशी कुटुंबे घरासाठी काहीतरी नवे खरेदी करतात, बहुधा एखादे भांडे किंवा थोडे सोने. त्यानंतर नरक चतुर्दशी येते. याच दिवशी कृष्णाने नरकासुराचा अंत केला, आणि हा दिवस पहाटे, उजाडण्यापूर्वी लवकर स्नान करून साजरा होतो.
लक्ष्मीपूजन प्रत्यक्ष अमावस्येच्या दिवशीच असते. सायंकाळ झाल्यावर कुटुंब लक्ष्मीची पूजा करते, अनेकदा तिच्यासोबत गणपती आणि कुबेर यांचीही, आणि दुकानाच्या हिशेबाच्या वह्यांचीही त्यांच्यासोबत पूजा होते, कारण याच दिवशी हिशेबाचे नवे वर्ष सुरू होते. प्रत्येक दाराशी आणि प्रत्येक खिडकीत दिवे लावले जातात.
दुसऱ्या दिवशी बलिप्रतिपदा, म्हणजेच पाडवा, बळीराजाच्या स्मरणाचा दिवस. उत्तरेकडील अनेक घरांत हाच दिवस गोवर्धन पूजेचा असतो: कृष्णाने गोकुळाला आसरा मिळावा म्हणून गोवर्धन पर्वत उचलला, त्याची ही आठवण. शेवटचा दिवस भाऊबीज, ज्याला भाई दूज असेही म्हणतात. हा दिवस बहिणी आपल्या भावांसाठी साजरा करतात.
कुटुंबे घरी दिवाळी कशी साजरी करतात
दिवाळीच्या आधीच्या आठवड्यांत घरे स्वच्छ केली जातात, भिंतींना चुना किंवा रंग लावला जातो. रोज सकाळी दारात रांगोळी काढली जाते, दिवे आणि आकाशकंदील लावले जातात, आणि घरातले सगळे नवे कपडे घालतात.
महाराष्ट्रात हा सण एक दिवस आधीच, वसुबारसेने, सुरू होतो. त्या दिवशी गाय आणि वासरू यांची पूजा केली जाते. याच दिवसांत घरोघरी फराळ केला जातो: चकली, करंजी, शंकरपाळी आणि लाडू, आणि तो शेजाऱ्यांसोबत वाटून खाल्ला जातो.
लक्ष्मीपूजनासाठी देवघर नव्या वस्त्राने सजवले जाते, त्यात कलश, नाणी किंवा दागिने ठेवले जातात, आणि सायंकाळनंतर सगळे कुटुंब एकत्र पूजेला बसते. अनेक घरांत रात्रभर एक दिवा तेवत ठेवला जातो.
भाऊबीजेला बहीण आपल्या भावाला ओवाळते, आणि भाऊ तिच्या ताटात ओवाळणी घालतो. ज्या बहिणीला भाऊ नाही, तिच्यासाठी अनेक कुटुंबे चंद्रालाच तिचा भाऊ मानून हा दिवस साजरा करतात.
भारताच्या निरनिराळ्या प्रदेशांत दिवाळीत काय वेगळे असते
महाराष्ट्रात पाडवा हा व्यापाऱ्यांसाठी नव्या वर्षाचाही दिवस असतो, आणि पती-पत्नी तो एकत्र साजरा करतात. गुजरातमध्ये लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी नवे वर्ष सुरू होते, आणि लोक एकमेकांना “साल मुबारक” म्हणून शुभेच्छा देतात.
बंगाल आणि आसाममध्ये अमावस्येची ही रात्र कालीसाठी पाळली जाते, तर दक्षिणेत अनेक घरांत नरक चतुर्दशी हाच दीपावलीचा मुख्य दिवस असतो, आणि त्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी तेल लावून स्नान केले जाते.
उत्तरेत लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी गोवर्धन पूजा असते. त्या दिवशी अन्नकूट केला जातो: कृष्णाला अर्पण केलेला अन्नाचा जणू एक डोंगरच.
दर वर्षी दिवाळीची तारीख कशी ठरते
जिथे महिने अमावस्येला संपतात (अमांत पद्धत, जशी महाराष्ट्रात आहे), तिथे लक्ष्मीपूजन आश्विन महिन्याच्या अमावस्येला येते; जिथे महिने पौर्णिमेला संपतात (पौर्णिमांत पद्धत), तिथे याच महिन्याला कार्तिक म्हणतात. सूर्यास्तानंतरच्या ज्या संध्याकाळी, प्रदोषकाळात, अमावस्या असते, त्या संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन केले जाते.
धनत्रयोदशी ही त्याच्या दोन दिवस आधीची त्रयोदशी, आणि भाऊबीज ही त्यानंतरच्या शुक्ल पक्षाची द्वितीया. त्यामुळे एखाद्या तिथीचा क्षय झाला किंवा एखादी तिथी दोन दिवस राहिली, तरी हे सगळे दिवस एकत्रच पुढे-मागे सरकतात.
लक्ष्मीची आरती वाचा, दिवाळीसाठी यंत्र आणि धनत्रयोदशीला काय खरेदी करावे हे आमचे मार्गदर्शक लेख वाचा, आणि महालक्ष्मी व कुबेर यंत्र कार्डे पाहा.