सर्व शब्द, अ ते ज्ञ
- अमावस्या (Amavasya)
- चांद्र महिन्यातील ती तिथी, जेव्हा चंद्र आणि सूर्य आकाशात एकत्र असतात आणि चंद्र दिसत नाही. अमावस्येच्या तारखा पाहा.
- अयनांश (Ayanamsa)
- पाश्चात्त्य ज्योतिषातील सायन राशिचक्र आणि वैदिक ज्योतिषातील निरयन राशिचक्र यांच्यातील अंतर, अंशांमध्ये. या साइटवरील राशी आणि नक्षत्रे लाहिरी अयनांशानुसार काढली जातात; असे का, ते आम्ही गणना कशी करतो या पानावर सांगितले आहे.
- आरती (Aarti)
- पूजेच्या शेवटी देवापुढे निरांजन ओवाळणे, म्हणजे आरती; त्या वेळी म्हटल्या जाणाऱ्या गीतालाही आरतीच म्हणतात. आरत्या, स्तोत्रे आणि चालीसा यांचे पाठ ज्ञान केंद्रात एकत्र आहेत.
- ईशान्य (Ishan)
- उत्तर-पूर्व दिशा, म्हणजे ईशान्य कोपरा. वास्तुशास्त्रात घराचा किंवा दुकानाचा हा सर्वांत शुभ कोपरा मानला जातो, आणि परंपरेने देवघर आणि पवित्र वस्तू इथेच ठेवल्या जातात.
- उपाय (Upaya)
- वैदिक ज्योतिषात, कुंडलीत दुर्बळ किंवा पीडित असलेल्या ग्रहासाठी परंपरा सुचवते ती उपासना: त्या ग्रहाचा मंत्र, दान, त्याच्या वाराचा उपवास, किंवा त्याचे यंत्र. उपाय भक्तीने केला जातो, कोणत्याही ठरावीक फळाचे वचन म्हणून कधीच नाही.
- कुंडली (Kundali)
- जन्मकुंडली, म्हणजे जन्माची वेळ आणि ठिकाण यांवरून मांडलेली, वैदिक ज्योतिषातील ग्रहस्थितीची आकृती. मराठी घरांत तिला जन्मपत्रिका किंवा नुसती पत्रिकाही म्हणतात. परंपरेनुसार तिच्यावरून आयुष्याचा कल आणि त्यातील कालखंडांची वेळ वाचली जाते. इंग्रजीत वाचा: Birth date astrology: the kundali.
- गायत्री (Gayatri)
- गायत्री देवी, वैदिक मंत्रांची माता: ऋग्वेदातील गायत्री मंत्र, देवीच्या रूपात. परंपरेनुसार बुद्धी, प्रकाश आणि योग्य विवेक यांसाठी तिची उपासना केली जाते, आणि विद्यार्थी तिचे यंत्र अभ्यासाच्या टेबलावर ठेवतात.
- ग्रह (Graha)
- वैदिक ज्योतिषात कुंडलीत विचारात घेतला जाणारा एखादा खगोलीय पिंड किंवा प्रभाव. नऊ ग्रह मिळून नवग्रह होतात.
- चालीसा (Chalisa)
- एखाद्या देवतेच्या स्तुतीची चाळीस कडव्यांची भक्तिरचना, जसे हनुमान चालीसा.
- चौघडिया (Choghadiya)
- दिवसाचे आणि रात्रीचे प्रत्येकी आठ भाग करण्याची पारंपरिक पद्धत. प्रत्येक भागाला स्वतःचे नाव असते, आणि रूढीनुसार काही भाग एखाद्या कामाच्या सुरुवातीसाठी चांगले मानले जातात, तर काही नाहीत. मुंबईतील आजचे चौघडिया पाहा.
- जप (Japa)
- एखादा मंत्र पुन्हा पुन्हा म्हणणे. त्याची मोजणी सहसा १०८ मण्यांच्या जपमाळेवर केली जाते.
- जपमाळ (Mala)
- मंत्राची मोजणी करण्यासाठी १०८ मण्यांची माळ. १०८ ची एक फेरी हे जपाचे पारंपरिक एकक. माळेच्या टोकाचा मोठा मणी, मेरुमणी, जप करताना कधीही ओलांडला जात नाही.
- तिथी (Tithi)
- चांद्र दिवस: चंद्राला सूर्याच्या १२° पुढे जाण्यासाठी लागणारा वेळ. एका चांद्र महिन्यात ३० तिथी असतात, १५ शुक्ल पक्षात आणि १५ कृष्ण पक्षात. घरच्यांचे वाढदिवस आणि श्राद्ध अनेकदा तिथीनुसार होतात, म्हणून त्यांची इंग्रजी तारीख दर वर्षी बदलते.
- दशा (Dasha)
- वैदिक ज्योतिषातील एखाद्या ग्रहाचा कालखंड, ज्यात तो ग्रह आयुष्यातील घटनांवर आपला ठसा उमटवतो असे मानले जाते. महादशा हा मोठा कालखंड; अंतर्दशा हा त्यातला छोटा कालखंड.
- दिवा (Diya)
- पूजेच्या वेळी लावला जाणारा मातीचा किंवा धातूचा छोटा दिवा, तुपाचा किंवा तेलाचा. मातीच्या दिव्याला पणती, आणि तुपाच्या छोट्या दिव्याला निरांजन म्हणतात. कार्डाच्या सुरुवातीच्या सात पायऱ्यांपैकी तिसऱ्या पायरीत तुपाचे छोटे निरांजन लावले जाते.
- देवघर (Devghar)
- घरातील देवांची जागा: जिथे कुटुंब आपले देव ठेवते आणि रोजची पूजा करते. अनेकदा हा लाकडी देव्हारा असतो. हिंदी भाषक घरांत याला पूजा घर म्हणतात.
- दोष (Dosha)
- वैदिक ज्योतिषात, कुंडलीतील असा योग ज्याला परंपरा एक अडचण मानते, जसे मंगळ दोष किंवा पितृदोष. परंपरेत त्यावर भक्तीचा मार्ग सुचवला जातो, म्हणजे उपाय; तो उपासना म्हणून केला जातो, कोणत्याही ठरावीक फळाचे वचन म्हणून कधीच नाही.
- नक्षत्र (Nakshatra)
- वैदिक ज्योतिषातील २७ नक्षत्रांपैकी एक. राशिचक्राचे प्रत्येकी १३°२०′ चे समान भाग केले की प्रत्येक भाग म्हणजे एक नक्षत्र, आणि प्रत्येकाला एखाद्या तारकासमूहाचे नाव असते. जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो ते जन्मनक्षत्र, आणि परंपरेनुसार बाळाचे नाव त्या नक्षत्राच्या अक्षराने सुरू होते. सर्व २७ नक्षत्रे पाहा.
- वैदिक ज्योतिषातील नऊ ग्रह: सूर्य (रवी), चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू. नवग्रह आणि त्यांची यंत्रे पाहा.
- पूजा (Puja)
- देवतेची उपासना: मंत्रांसह दिवा, फुले आणि पाणी अर्पण करणे, घरच्या देवघरात किंवा मंदिरात. प्रत्येक भाग्य कार्ड पाठवण्यापूर्वी पुण्यात वैदिक पूजेने अभिमंत्रित केले जाते.
- पूजा घर (Puja ghar)
- हिंदी भाषक घरांत देवघराला पूजा घर म्हणतात: ती खोली, कोपरा किंवा कपाट जिथे कुटुंब आपले देव ठेवते आणि रोजची पूजा करते. काही जण त्याला घरातले मंदिरही म्हणतात. मराठी घरांतला शब्द देवघर. भाग्य कार्ड इथे ठेवता येते, किंवा पाकिटात तुमच्यासोबत ठेवता येते.
- पौर्णिमा (Purnima)
- ती तिथी, जेव्हा चंद्र पूर्ण दिसतो. पौर्णिमेच्या तारखा पाहा.
- पंचांग (Panchang)
- हिंदू परंपरेतील रोजची दिनदर्शिका, जी प्रत्येक दिवसाची पाच अंगे सांगते (पंच-अंग, म्हणून नाव पंचांग): तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण. या साइटवरील पंचांग आमचे स्वतःचे आहे, प्रत्येक शहरासाठी वेगळे काढलेले. आजचे पंचांग पाहा.
- प्राणप्रतिष्ठा (Pran Pratishtha)
- शब्दशः "प्राणांची स्थापना": मंदिराच्या आणि घरच्या परंपरेत एखाद्या मूर्तीत किंवा यंत्रात देवतेचे आवाहन करून ते पूजेसाठी स्थापन करण्याचा विधी. परंपरेनुसार त्यानंतर ती मूर्ती किंवा ते यंत्र देवतेचे स्वतःचे आसन मानले जाते.
- बिंदू (Bindu)
- यंत्राच्या अगदी मधोमध असलेला बिंदू. परंपरेनुसार हे देवतेचे आसन, ज्या बीजातून संपूर्ण आकृती उलगडते ते बीज, आणि नजर पुन्हा पुन्हा जिथे परतते ती जागा.
- बीजमंत्र (Bija mantra)
- एक "बीज" अक्षर, छोटे आणि बहुधा एकाच ध्वनीचे, ज्यात परंपरेनुसार एखाद्या देवतेचे सार असते. श्रीं हा महालक्ष्मीचा बीजमंत्र, आणि ऐं हा सरस्वतीचा. प्रत्येक भाग्य कार्डाच्या लिफाफ्यात एक विधी कार्ड असते, आणि त्यावर त्या कार्डाचा बीजमंत्र छापलेला असतो.
- महालक्ष्मी (Mahalaxmi)
- महालक्ष्मी देवी, श्रीविष्णूंची अर्धांगिनी, जिला परंपरेनुसार समृद्धी, वैभव आणि प्रतिष्ठा यांची देवता मानले जाते. दिवाळीच्या रात्री घरोघरी तिचे स्वागत होते. तिचा बीजमंत्र श्रीं.
- मुहूर्त (Muhurat)
- एखाद्या कामाच्या सुरुवातीसाठी परंपरेने शुभ मानलेली वेळ. कालमापनाचे एकक म्हणून एक मुहूर्त ४८ मिनिटांचा असतो, म्हणजे एका दिवस-रात्रीचा तिसावा भाग.
- मंत्र (Mantra)
- एखादा पवित्र ध्वनी, अक्षर किंवा श्लोक, जो जपात पुन्हा पुन्हा किंवा पूजेत म्हटला जातो, मन देवतेवर स्थिर राहावे म्हणून. वैदिक परंपरेत गायत्री मंत्र हा सर्वाधिक जपल्या जाणाऱ्या मंत्रांपैकी एक.
- यंत्र (Yantra)
- एका बिंदूभोवती त्रिकोण, वर्तुळे आणि कमळाच्या पाकळ्या यांनी तयार झालेली पवित्र आकृती, जी ध्यान, मंत्र आणि भक्तीच्या उपासनेत मन एकाग्र करण्यासाठी ठेवली जाते. परंपरेनुसार प्रत्येक यंत्र म्हणजे रेषांमधले एका देवतेचे रूप, आणि ते त्याच देवतेच्या मंत्रासोबत ठेवले जाते. पुढे वाचा: यंत्राची सुरुवात कशी करावी.
- राशी (Rashi)
- वैदिक (निरयन) राशिचक्रातील १२ राशींपैकी एक, प्रत्येकी ३०° ची, मेषेपासून मीनेपर्यंत. भारतात एखाद्याची राशी म्हणजे सहसा जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती, म्हणजे चंद्र राशी. राशीनुसार यंत्र पाहा.
- राहू काळ (Rahu kaal)
- रोज येणारा सुमारे दीड तासाचा काळ, जो आठवड्याच्या प्रत्येक दिवशी वेगळ्या वेळी येतो. रूढीनुसार या वेळेत नवे काम सुरू केले जात नाही, पण आधीपासून चालू असलेले काम चालू राहते. मुंबईतील आजचा राहू काळ पाहा.
- रुद्राक्ष (Rudraksha)
- रुद्राक्षाच्या झाडाचे (Elaeocarpus ganitrus) बी, जे भगवान शिवाशी जोडलेले आहे, आणि जे मंत्राच्या मोजणीसाठी जपमाळेत ओवले जाते. दोघांची तुलना वाचा: यंत्र आणि रुद्राक्ष.
- श्रीयंत्र (Sri Yantra)
- परंपरेत याला सर्व यंत्रांची जननी म्हणतात: एकमेकांत गुंफलेले नऊ त्रिकोण, जे मधल्या बिंदूभोवती ४३ लहान त्रिकोण तयार करतात. सृष्टीचा उगम असलेल्या देवीचे हे यंत्र.
- संकल्प (Sankalpa)
- उपासना सुरू करण्यापूर्वी एका वाक्यात सांगितलेला तुमचा ठाम निश्चय: स्पष्ट, वर्तमानकाळात, आणि एकच. परंपरेनुसार संकल्पामुळेच एखादी कृती उपासना बनते.
- स्तोत्र (Stotra)
- एखाद्या देवतेच्या स्तुतीचे काव्य, जसे कनकधारा स्तोत्र किंवा रामरक्षा स्तोत्र.
साइटवर इथे नसलेला एखादा शब्द आढळला? आम्हाला लिहा.