आकाश आणि पंचांग
नक्षत्र म्हणजे चंद्र ज्या वाटेने फिरतो त्या आकाशपट्ट्याच्या २७ समान भागांपैकी एक, प्रत्येकी १३°२०′. सुमारे २७⅓ दिवसांत चंद्र सर्व २७ नक्षत्रे ओलांडतो, म्हणजे प्रत्येकात साधारण एक दिवस. पंचांग रोजचे नक्षत्र सांगते, आणि तुमच्या जन्माच्या क्षणी चंद्र ज्या नक्षत्रात होता ते तुमचे जन्म नक्षत्र.
नावावर क्लिक करा; पान थेट त्या नक्षत्रावर जाईल.
अश्विनीभरणीकृत्तिकारोहिणीमृगशीर्षआर्द्रापुनर्वसुपुष्यआश्लेषामघापूर्वा फाल्गुनीउत्तरा फाल्गुनीहस्तचित्रास्वातीविशाखाअनुराधाज्येष्ठामूळपूर्वाषाढाउत्तराषाढाश्रवणधनिष्ठाशततारकापूर्वा भाद्रपदाउत्तरा भाद्रपदारेवती
चंद्र आणि ग्रह ज्या पट्ट्यातून फिरतात, त्या ३६० अंशांच्या वर्तुळाचे दोन प्रकारे भाग पाडले जातात: बारा राशी आणि २७ नक्षत्रे. दोन्हींची मोजणी एकाच बिंदूपासून, मेष आणि अश्विनीच्या आरंभापासून, होते.
रात्री पाहिले तर चंद्र रोज ताऱ्यांमध्ये थोडा पुढे सरकलेला दिसतो. त्याच्या वाटेवरच्या ठळक ताऱ्यांवरून परंपरेने या वाटेचे २७ टप्पे केले; प्रत्येक टप्पा म्हणजे एक नक्षत्र.
चंद्र आज कोणत्या नक्षत्रात आहे, ते आजच्या पंचांगात दिसते. तुमच्या जन्माच्या क्षणी तो ज्या नक्षत्रात होता ते तुमचे जन्म नक्षत्र; ते जन्म नक्षत्र साधनात पाहा.
प्रत्येक नक्षत्राचे चार चरण, म्हणजे एकूण १०८ चरण, आणि एका राशीत बरोबर नऊ. म्हणून काही नक्षत्रे दोन राशींच्या सीमेवर येतात: कृत्तिकेचा पहिला चरण मेषेत, उरलेले तीन वृषभेत.
प्रत्येक चरणाचे एक अक्षर ठरलेले आहे. बारशाला, म्हणजे नामकरणाला, अनेक कुटुंबे बाळाच्या जन्म नक्षत्राच्या चरणाच्या अक्षराने नाव सुरू करतात; अशी नावे बाळाचे नाव साधनात पाहा.
पौर्णिमेला चंद्र ज्या नक्षत्राजवळ असतो, त्यावरून त्या चांद्र महिन्याचे नाव आले आहे.
चैत्र चित्रेवरून, वैशाख विशाखेवरून, ज्येष्ठ ज्येष्ठेवरून, आषाढ दोन आषाढांवरून, श्रावण श्रवणावरून, भाद्रपद दोन भाद्रपदांवरून, आश्विन अश्विनीवरून, कार्तिक कृत्तिकेवरून, मार्गशीर्ष मृगशीर्षावरून, पौष पुष्यावरून, माघ मघेवरून आणि फाल्गुन दोन फाल्गुनींवरून.
पुराणकथांनुसार नक्षत्रे म्हणजे दक्ष प्रजापतीच्या सत्तावीस कन्या, चंद्राच्या पत्नी. चंद्राचे मन रोहिणीतच रमले, म्हणून दक्षाच्या शापाने त्याच्या कला घटू लागल्या. पुढे त्या पुन्हा वाढू लागल्या, आणि तेव्हापासून पंधरवडाभर घटतात, पंधरवडाभर वाढतात: चंद्राच्या कलांची ही परंपरेची कथा.
सहा कृत्तिकांनी बाल स्कंदाला वाढवले, म्हणून तो कार्तिकेय. जुन्या वैदिक याद्यांत अभिजित हे अठ्ठाविसावे नक्षत्रही येते; त्याचा तारा व्हेगा.
“अश्व असलेली”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
मेष तारकासमूहाच्या टोकाचे दोन तारे, शेरतान आणि मेसार्थिम, म्हणजे अश्विनी. आजच्या पंचांगांत नक्षत्रांची मोजणी इथून, मेष राशीच्या आरंभापासून, सुरू होते.
देवता अश्विनीकुमार, देवांचे जुळे अश्वारूढ. ऋग्वेदात ते पहाटे उषेच्या मागोमाग रथातून येतात.
“धारण करणारी”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
अश्विनीच्या पूर्वेला, मेषेतील तीन अंधुक तारे म्हणजे भरणी. देवता यम.
पितृपक्षात चंद्र भरणीत असतो त्या दिवशी अनेक कुटुंबे भरणी श्राद्ध करतात; त्या दिवसाला महाभरणी असेही म्हणतात.
“कापणारी”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
कृत्तिका म्हणजे प्लीएडीज, डोळ्यांना दिसणारा ताऱ्यांचा छोटा पुंजका; हिवाळ्यातील रात्री तो सहज ओळखता येतो. देवता अग्नी.
कार्तिक पौर्णिमेला चंद्र कृत्तिकेत असताना कार्तिकस्वामींच्या दर्शनाची प्रथा आहे. तमिळनाडूत कार्तिगै दीपम हा दिव्यांचा सणही याच नक्षत्रावर येतो.
वैदिक याद्या अश्विनीपासून नव्हे, तर कृत्तिकेपासून सुरू होतात. अश्विनीपासूनची मोजणी नंतरच्या ग्रंथांतली आहे.
“लाल रंगाची”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
वृषभ तारकासमूहातील नारिंगी-लाल अल्डेबरान म्हणजे रोहिणी; नावाचा अर्थ त्या रंगातच आहे. चंद्राची वाट या ताऱ्याच्या अगदी जवळून जाते.
पुराणकथांनुसार सत्तावीस पत्नींपैकी चंद्राची सर्वांत आवडती रोहिणी. परंपरेनुसार श्रीकृष्णाचा जन्मही रोहिणी नक्षत्रावर झाला.
“हरणाचे डोके”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
ओरायन तारकासमूहाचे डोके, मेइसा आणि त्याजवळचे दोन अंधुक तारे, म्हणजे मृगशीर्ष; बोलण्यात नुसते “मृग”.
रवी मृग नक्षत्रात प्रवेश करतो तेव्हा महाराष्ट्रात पावसाची वाट पाहिली जाते, आणि शेतकरी पेरणीची तयारी करतात. मृगापासून स्वातीपर्यंतच्या अकरा नक्षत्रांना पावसाची नक्षत्रे म्हणतात.
“ओली, आर्द्र”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
ओरायनच्या खांद्यावरचा लालसर, तेजस्वी बीटलजूस म्हणजे आर्द्रा. रवी आर्द्रेत असतो तो काळ भर पावसाचा मानला जातो.
देवता रुद्र. तमिळनाडूत मार्गळी महिन्यात आर्द्रेच्या दिवशी चिदंबरमला नटराजाचा आरुद्रा दर्शन उत्सव होतो.
“पुन्हा चांगले”, किंवा “प्रकाशाचे परतणे”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
मिथुन तारकासमूहातील कॅस्टर आणि पोलक्स, शेजारी शेजारी चमकणारी ताऱ्यांची जोडी, म्हणजे पुनर्वसु. देवता अदिती, देवांची माता.
रामायणानुसार श्रीरामाचा जन्म पुनर्वसु नक्षत्रावर झाला. पावसाच्या नक्षत्रांपैकी हे तिसरे.
“पोषण करणारा”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
कर्क तारकासमूहातील दोन अंधुक तारे म्हणजे पुष्य. त्या दोघांच्या मधोमध प्रेसेपे हा धूसर तारकापुंज दिसतो.
देवता बृहस्पती. गुरुवारी पुष्य नक्षत्र आले की त्या योगाला गुरु पुष्यामृत योग म्हणतात; अनेक कुटुंबे त्या दिवशी सोने किंवा नवी वस्तू खरेदी करतात.
“आलिंगन”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
हायड्रा या लांब तारकासमूहाच्या डोक्याचे काही तारे, एक छोटे कडे, म्हणजे आश्लेषा. हा आकार फणा काढलेल्या सर्पासारखा दिसतो, आणि देवताही सर्प, म्हणजे नागदेवता.
रवी आश्लेषेत असतो तो काळही पावसाच्या नक्षत्रांतलाच.
“उदार”, किंवा “महान”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
सिंह तारकासमूहातील तेजस्वी रेग्युलस म्हणजे मघा. हा तारा चंद्राच्या वाटेच्या इतका जवळ आहे की कधी कधी चंद्र त्याला झाकून टाकतो.
देवता पितर. पितृपक्षात चंद्र मघेत असतो त्या दिवशी अनेक कुटुंबे मघा श्राद्ध करतात.
“पहिली लालसर”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
सिंहाच्या पाठीवरचे झोस्मा आणि चेर्टन म्हणजे पूर्वा फाल्गुनी. दोन्ही फाल्गुनी मिळून परंपरा एक पलंग पाहते: पुढचे पाय पूर्वा, मागचे उत्तरा.
देवता भग. फाल्गुन महिन्याचे नाव या दोन फाल्गुनींवरून आले आहे.
“नंतरची लालसर”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
सिंहाच्या शेपटीचे टोक, डेनेबोला, म्हणजे उत्तरा फाल्गुनी. देवता अर्यमा.
महाभारतात अर्जुन सांगतो की हिमालयात उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रावर त्याचा जन्म झाला, म्हणून त्याला फाल्गुन म्हणतात.
“हात”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
कॉर्व्हस तारकासमूहाचे पाच मुख्य तारे पसरलेल्या हाताच्या बोटांसारखे दिसतात; हेच हस्त. देवता सविता.
रवी हस्तात असतानाच्या पावसाला महाराष्ट्रात “हत्तीचा पाऊस” म्हणतात. याच काळात मुली हत्तीचे चित्र काढून त्याभोवती फेर धरतात आणि हादग्याची, म्हणजे भोंडल्याची, गाणी म्हणतात.
“चमकदार”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
कन्या तारकासमूहातील निळसर-पांढरी स्पायका म्हणजे चित्रा, रात्रीच्या आकाशातील तेजस्वी ताऱ्यांपैकी एक. देवता त्वष्टा, देवांचा शिल्पकार.
गुढीपाडव्याने सुरू होणाऱ्या चैत्र महिन्याचे नाव चित्रेवरून आले आहे.
“अति उत्तम”, किंवा “स्वतंत्र”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
उत्तर आकाशातील सर्वांत तेजस्वी तारा, नारिंगी आर्क्टुरस, म्हणजे स्वाती. देवता वायू.
पावसाच्या नक्षत्रांची मालिका स्वातीवर संपते. कवींच्या परंपरेनुसार स्वातीच्या पावसाचा थेंब शिंपल्यात पडला की त्याचा मोती होतो.
“फांद्या असलेली”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
तूळ तारकासमूहातील दोन तारे म्हणजे विशाखा; दोन टोकांची ही जोडी नावाच्या अर्थाला साजेशी आहे. देवता इंद्र आणि अग्नी.
वैशाख महिन्याचे नाव विशाखेवरून आले आहे; बुद्धपौर्णिमा ही याच महिन्याची पौर्णिमा.
“राधेनंतर येणारी”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
वृश्चिकाच्या डोक्याचे तीन तारे, एका कमानीत, म्हणजे अनुराधा. देवता मित्र, मैत्रीचा आणि दिलेल्या शब्दाचा वैदिक देव.
महाराष्ट्रात भाद्रपदात ज्येष्ठागौरींचे आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर होते, आणि गौरी घरी येतात.
“सर्वांत ज्येष्ठ”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
वृश्चिकाचे लाल हृदय, अँटारेस, म्हणजे ज्येष्ठा. या ग्रीक नावाचा अर्थ “मंगळाचा प्रतिस्पर्धी”, कारण दोघांचा रंग सारखाच लाल.
देवता इंद्र. ज्येष्ठागौरींचे पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर होते, आणि दुसऱ्या दिवशी मूळ नक्षत्रावर विसर्जन.
“मूळ (झाडाचे)”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
वृश्चिकाच्या वळलेल्या शेपटीचे आणि नांगीचे तारे, अंदाजे, म्हणजे मूळ. देवता निर्ऋती.
नवरात्रात मूळ नक्षत्रावर सरस्वतीचे आवाहन होते, आणि अनेक घरांत पुस्तके-वह्या पूजेला मांडतात. पुढच्या तीन नक्षत्रांवर पूजन, बलिदान आणि विसर्जन होते.
“पहिली अजिंक्य”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
धनू तारकासमूहातील काउस मीडिया आणि काउस ऑस्ट्रालिस म्हणजे पूर्वाषाढा. देवता आपः, म्हणजे जलदेवता.
नवरात्रात सरस्वतीचे पूजन पूर्वाषाढा नक्षत्रावर होते.
“नंतरची अजिंक्य”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
धनूतील नंकी आणि असेला म्हणजे उत्तराषाढा. देवता विश्वेदेव; नवरात्रात सरस्वतीचे बलिदान या नक्षत्रावर होते.
जुन्या याद्यांत याच्या शेवटच्या चरणापासून श्रवणाच्या पहिल्या चरणापर्यंत अभिजित हे अठ्ठाविसावे नक्षत्र येते.
“ऐकणे”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
गरुड तारकासमूहातील अल्टेअर आणि त्याचे दोन शेजारी एका ओळीत दिसतात; परंपरा त्यांत वामनाची तीन पावले पाहते. देवता विष्णू.
श्रावण महिन्याचे नाव यावरून आले आहे. ऋग्वेदी कुटुंबांची श्रावणी, नवरात्रातले सरस्वतीचे विसर्जन आणि केरळचा ओणम, तिन्ही श्रवण नक्षत्राशी जोडलेले आहेत.
श्रवणाच्या पहिल्या चरणाला दोन अक्षरे आहेत, जू आणि खी; परंपरेत दोन्ही वापरली जातात.
“सर्वांत धनवान”, किंवा “सर्वांत प्रसिद्ध”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
डेल्फिनस या छोट्या तारकासमूहाचे चार मुख्य तारे, साधारण एका चौकोनात, म्हणजे धनिष्ठा. तिचे दुसरे नाव श्रविष्ठा.
देवता अष्टवसू. महाभारतानुसार भीष्म हे आठ वसूंपैकी एकाचा मानवी जन्म.
“शंभर तारे”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
कुंभ तारकासमूहातील सदाकबिया आणि त्याच्या भोवतीचे अनेक अंधुक तारे म्हणजे शततारका; ताऱ्यांच्या या गर्दीला मराठी नाव साजेसे आहे.
देवता वरुण, समुद्र आणि जलांची देवता. चैत्रात वरुणी योग येतो तेव्हा चंद्र शततारकेत असतो, आणि त्या दिवशी नदीस्नानाची प्रथा आहे.
“भद्र पावलांपैकी पहिले”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
शरद ऋतूतील रात्री पेगॅससचा मोठा चौकोन सहज ओळखता येतो. त्याचे दोन कोपरे, मार्कब आणि शीट, म्हणजे पूर्वा भाद्रपदा; उरलेले दोन उत्तरा भाद्रपदेचे.
गणेशोत्सवाच्या भाद्रपद महिन्याचे नाव या दोन भाद्रपदांवरून आले आहे.
“भद्र पावलांपैकी दुसरे”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
पेगॅससच्या चौकोनाचे उरलेले दोन कोपरे, अल्जेनिब आणि अल्फेरॅट्झ, म्हणजे उत्तरा भाद्रपदा. अल्फेरॅट्झ आज अँड्रोमेडा तारकासमूहात मोजला जातो.
देवता अहिर्बुध्न्य, खोल जलातला सर्प.
“समृद्ध”
चरण आणि त्यांची अक्षरे
मीन तारकासमूहातील अंधुक झीटा पिशियम म्हणजे रेवती. इथे मीन रास आणि नक्षत्रांचे वर्तुळ एकत्र संपते; पुढे पुन्हा मेष आणि अश्विनी.
देवता पूषा, वाटा, प्रवास आणि गुरांचा वैदिक देव.
विवाहाआधी पत्रिका जुळवताना गुण मिलन आठ कूटांची तुलना करते. त्यांपैकी तीन, गण, योनी आणि नाडी, प्रत्येक नक्षत्रासाठी परंपरेने ठरलेले आहेत, आणि इथे प्रत्येक नक्षत्राबरोबर दिलेले आहेत.
हे पान फक्त ही मूल्ये दाखवते; कोणताही निर्णय किंवा गुणसंख्या सांगत नाही. दोन जन्म नक्षत्रांची तुलना गुण मिलन साधनात पाहा.
नक्षत्रे २७ की २८, यावर परंपरा वेगळ्या आहेत: अभिजित धरले तर २८. देवता, प्रतीक आणि वृक्ष यांच्या याद्याही ग्रंथागणिक आणि प्रदेशागणिक बदलतात; हस्ताची देवता सविता किंवा सूर्य, रोहिणीची ब्रह्मदेव किंवा प्रजापती.
चरणांची अक्षरेही प्रदेशानुसार थोडी बदलतात. नावांचे लेखनही वेगळे: मराठीत शततारका आणि मूळ, हिंदीत शतभिषा आणि मूल.
| नक्षत्र | स्वामी | रास | अक्षरे |
|---|---|---|---|
| अश्विनी | केतू | मेष, चरण १–४ | चू · चे · चो · ला |
| भरणी | शुक्र | मेष, चरण १–४ | ली · लू · ले · लो |
| कृत्तिका | रवी | मेष १; वृषभ २–४ | अ · ई · उ · ए |
| रोहिणी | चंद्र | वृषभ, चरण १–४ | ओ · वा · वी · वू |
| मृगशीर्ष | मंगळ | वृषभ १–२; मिथुन ३–४ | वे · वो · का · की |
| आर्द्रा | राहू | मिथुन, चरण १–४ | कू · घ · ङ · छ |
| पुनर्वसु | गुरू | मिथुन १–३; कर्क ४ | के · को · हा · ही |
| पुष्य | शनी | कर्क, चरण १–४ | हू · हे · हो · डा |
| आश्लेषा | बुध | कर्क, चरण १–४ | डी · डू · डे · डो |
| मघा | केतू | सिंह, चरण १–४ | मा · मी · मू · मे |
| पूर्वा फाल्गुनी | शुक्र | सिंह, चरण १–४ | मो · टा · टी · टू |
| उत्तरा फाल्गुनी | रवी | सिंह १; कन्या २–४ | टे · टो · पा · पी |
| हस्त | चंद्र | कन्या, चरण १–४ | पू · ष · ण · ठ |
| चित्रा | मंगळ | कन्या १–२; तूळ ३–४ | पे · पो · रा · री |
| स्वाती | राहू | तूळ, चरण १–४ | रू · रे · रो · ता |
| विशाखा | गुरू | तूळ १–३; वृश्चिक ४ | ती · तू · ते · तो |
| अनुराधा | शनी | वृश्चिक, चरण १–४ | ना · नी · नू · ने |
| ज्येष्ठा | बुध | वृश्चिक, चरण १–४ | नो · या · यी · यू |
| मूळ | केतू | धनू, चरण १–४ | ये · यो · भा · भी |
| पूर्वाषाढा | शुक्र | धनू, चरण १–४ | भू · धा · फा · ढा |
| उत्तराषाढा | रवी | धनू १; मकर २–४ | भे · भो · जा · जी |
| श्रवण | चंद्र | मकर, चरण १–४ | जू / खी · खू · खे · खो |
| धनिष्ठा | मंगळ | मकर १–२; कुंभ ३–४ | गा · गी · गू · गे |
| शततारका | राहू | कुंभ, चरण १–४ | गो · सा · सी · सू |
| पूर्वा भाद्रपदा | गुरू | कुंभ १–३; मीन ४ | से · सो · दा · दी |
| उत्तरा भाद्रपदा | शनी | मीन, चरण १–४ | दू · थ · झ · ञ |
| रेवती | बुध | मीन, चरण १–४ | दे · दो · चा · ची |
चंद्राच्या वाटेवरच्या आकाशाचे २७ समान भाग, प्रत्येकी १३°२०′, म्हणजे नक्षत्रे. प्रत्येक भागाचे नाव त्यातील ठळक ताऱ्यांवरून आले आहे: कृत्तिका म्हणजे प्लीएडीज, चित्रा म्हणजे स्पायका.
जन्माची तारीख, वेळ आणि ठिकाण यांवरून त्या क्षणी चंद्र कोणत्या नक्षत्रात होता ते ठरते. ते तुम्ही जन्म नक्षत्र साधनात पाहू शकता; जन्मपत्रिकेतही ते लिहिलेले असते.
प्रत्येक नक्षत्राचा एक चतुर्थांश भाग म्हणजे एक चरण. २७ नक्षत्रांचे मिळून १०८ चरण होतात, आणि एका राशीत नऊ चरण येतात.
बाळाच्या जन्म नक्षत्राचा चरण पाहून त्याचे ठरलेले अक्षर काढतात, आणि अनेक कुटुंबे बारशाला त्या अक्षराने सुरू होणारे नाव ठेवतात. अक्षरानुसार नावे बाळाचे नाव साधनात पाहा.
चंद्र सुमारे २७⅓ दिवसांत ताऱ्यांमधली एक फेरी पूर्ण करतो, म्हणून त्याच्या वाटेचे २७ भाग झाले. जुन्या वैदिक याद्यांत उत्तराषाढा आणि श्रवण यांच्यामध्ये अभिजित हे अठ्ठाविसावे नक्षत्रही येते; नंतरच्या बहुतेक याद्यांनी ते वगळले.
मोफत भाग्य कार्ड ॲप, वेबवर आणि फोनवर, रोजचे पंचांग दाखवते. जन्म नक्षत्र, बाळाचे नाव आणि गुण मिलन ही साधनेही त्यात आहेत.