राशी म्हणजे राशिचक्राचा ३०° चा एक भाग, जो ताऱ्यांच्या संदर्भात मोजला जातो. घरात कोणी “तुमची रास कोणती?” विचारले, तर अर्थ असतो चंद्र राशी: जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती. वैदिक आणि पाश्चात्त्य राशिचक्रे एकमेकांपासून सरकलेली आहेत, म्हणून एकाच नावाची पाश्चात्त्य राशी आणि तुमची रास अनेकदा वेगळी येतात.
लेखक: यंत्र गुरू, भाग्य कार्ड्सचा संपादकीय विभाग · शेवटचा बदल:
सूर्य, चंद्र आणि ग्रह आकाशात ज्या पट्ट्यातून फिरताना दिसतात, तो पट्टा म्हणजे राशिचक्र. त्याचे ३६०° दोन प्रकारे वाटले जातात: १२ राशी, प्रत्येकी ३०°, आणि २७ नक्षत्रे, प्रत्येकी १३°२०′.
प्रत्येक नक्षत्राचे ४ चरण, म्हणजे एकूण १०८ चरण, आणि ९ चरणांची एक राशी. म्हणून एका राशीत सव्वादोन नक्षत्रे बसतात, आणि काही नक्षत्रे दोन राशींत विभागलेली असतात.
बाहेरचे वर्तुळ बारा राशींचे, आतले २७ नक्षत्रांचे; प्रत्येक खूण म्हणजे एक चरण, आणि नऊ चरणांची एक राशी.
चंद्र राशी की सूर्य राशी: तुमची रास कोणती
पत्रिकेत लिहिलेली तुमची रास म्हणजे चंद्र राशी: तुमच्या जन्माच्या क्षणी चंद्र ज्या राशीत होता ती. चंद्र साधारण सव्वादोन दिवसांत एक राशी ओलांडतो, म्हणून ती शोधायला जन्माची तारीख, वेळ आणि ठिकाण तिन्ही लागतात.
पाश्चात्त्य ज्योतिष सूर्य राशी पाहते, आणि त्याचे राशिचक्र ऋतूंना बांधलेले आहे; वैदिक राशिचक्र ताऱ्यांना बांधलेले आहे, आणि दोन्ही हळूहळू एकमेकांपासून सरकत गेली आहेत. ॲपमधील कुंडलीत तुमची चंद्र राशी दिसते, आणि गणनेची पद्धत आम्ही गणना कशी करतो या पानावर आहे.
बारा संक्रांती
सूर्य एका राशीत साधारण एक महिना असतो. तो पुढच्या राशीत प्रवेश करतो तो दिवस म्हणजे संक्रांत, आणि तिथून सौर महिना सुरू होतो.
परंपरा मकर संक्रांतीला उत्तरायणाची सुरुवात मानते; पण सूर्याचे उत्तरेकडे वळणे आता काही आठवडे आधी होते, म्हणून दिनदर्शिका दोन्ही वेगवेगळ्या दिवशी दाखवते. मेष संक्रांतीला अनेक प्रदेशांत सौर नवे वर्ष सुरू होते, तर महाराष्ट्राचा गुढीपाडवा चंद्राच्या महिन्यावरून येतो.
राशिचक्राची सुरुवात इथून होते: पहिले नक्षत्र अश्विनी आणि पहिली राशी मेष एकाच बिंदूपासून सुरू होतात. अश्विनीचे नाव अश्वांवरून आले आहे, आणि तिची देवता अश्विनीकुमार.
सूर्याच्या मेष प्रवेशाला अनेक प्रदेशांत सौर नवे वर्ष सुरू होते: पंजाबात बैसाखी, केरळात विशू, तमिळनाडूत पुथांडू, आसामात बोहाग बिहू आणि बंगालमध्ये पोहेला बोइशाख.
विशू हे नाव विषुव, म्हणजे दिवस आणि रात्र समान, या शब्दावरून आले आहे. फार पूर्वी सूर्याचा मेष प्रवेश आणि वसंतातला विषुव दिन एकाच वेळी येत असत.
हिवाळ्यातल्या रात्री दिसणारा चमचमता तारकापुंज कृत्तिका आणि जवळचा लालसर तारा रोहिणी, दोन्ही याच राशीत आहेत. पाश्चात्त्य आकाशातही इथे बैलच पाहिला जातो, आणि रोहिणी म्हणजे त्याचा डोळा.
परंपरेतल्या कथेनुसार दक्षाच्या २७ कन्यांपैकी रोहिणी चंद्राची सर्वांत लाडकी होती. श्रीकृष्णाचा जन्म रोहिणी नक्षत्रावर झाला, असे परंपरा सांगते.
पुनर्वसु नक्षत्राचे दोन तेजस्वी तारे, कॅस्टर आणि पोलक्स, आकाशात शेजारी शेजारी दिसतात. पाश्चात्त्य परंपरेत हेच जुळे भाऊ, जेमिनी: दोन्ही परंपरांना इथे जोडीच दिसते.
आर्द्रा, म्हणजे “ओली”, पूर्णपणे याच राशीत आहे. सूर्य मृगशीर्ष आणि आर्द्रा नक्षत्रांत येतो तेव्हा महाराष्ट्रात पावसाची वाट पाहिली जाते, आणि शेतकरी पावसाचे दिवस नक्षत्रांच्या नावांनीच ओळखतात.
चंद्र ज्या एकाच राशीचा स्वामी आहे, ती कर्क. पुष्य नक्षत्र पूर्णपणे याच राशीत आहे.
गुरुवारी चंद्र पुष्य नक्षत्रात असला की पंचांग त्याला गुरु पुष्यामृत योग म्हणते, आणि अनेक घरे त्या दिवशी सोने खरेदी करतात. परंपरा कर्क संक्रांतीपासून दक्षिणायन, म्हणजे सूर्याचा दक्षिणेकडचा प्रवास, मानते.
सूर्याची ही एकमेव राशी. सिंहाच्या हृदयाजवळचा तेजस्वी तारा रेग्युलस म्हणजेच मघा, आणि पाश्चात्त्य आकाशही इथे सिंहच पाहते.
गुरू सिंह राशीत असतो तो काळ म्हणजे सिंहस्थ: नाशिक-त्र्यंबकेश्वरला गोदावरीकाठी आणि उज्जैनला क्षिप्रेकाठी कुंभमेळा भरतो. गुरूला राशिचक्राची एक फेरी पूर्ण करायला सुमारे बारा वर्षे लागतात, म्हणून सिंहस्थही साधारण बारा वर्षांनी येतो.
हस्त, म्हणजे “हात”, पूर्णपणे याच राशीत आहे. चित्रा म्हणजे “चमकदार”, आणि तिचा तारा स्पायका आकाशातल्या तेजस्वी ताऱ्यांपैकी एक.
सूर्याच्या हस्त नक्षत्र प्रवेशाशी महाराष्ट्राचा भोंडला, म्हणजेच हादगा, जोडला जातो: मुली मध्यभागी हत्ती ठेवून त्याच्याभोवती फेर धरतात आणि गाणी म्हणतात. याच दिवसांतल्या पावसाला “हस्ताचा पाऊस” म्हणतात.
दक्षिण आकाशात विंचवाचा आकार सहज ओळखता येतो, आणि त्याच्या हृदयातला लालसर तारा अँटारेस म्हणजे ज्येष्ठा. पाश्चात्त्य परंपराही इथे विंचूच पाहते.
भाद्रपदात ज्येष्ठागौरी अनुराधा नक्षत्रावर येतात आणि ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जातात: ही दोन्ही नक्षत्रे याच राशीत. चंद्र धनू राशीतल्या मूळ नक्षत्रात गेला की गौरींचे विसर्जन होते.
आपल्या आकाशगंगेचा मध्य धनू तारकासमूहाच्या दिशेला आहे, म्हणून आकाशगंगेचा सर्वांत दाट पट्टा इथे दिसतो. मूळ हे नक्षत्र, नावाप्रमाणेच झाडाचे मूळ, पूर्णपणे याच राशीत आहे.
नवरात्रात सरस्वतीचे आवाहन मूळ नक्षत्रावर आणि पूजन पूर्वाषाढा नक्षत्रावर होते: दोन्ही याच राशीत. सूर्य धनू राशीत असतो तो धनुर्मास, आणि तो मकर संक्रांतीला संपतो.
मकर म्हणजे पाण्यात राहणारा एक जलचर, गंगेचे वाहन. पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या कानांतली मकरकुंडले याच आकाराची, आणि तुकारामांच्या “सुंदर ते ध्यान” अभंगात ती तळपतात.
सूर्याचा मकर प्रवेश म्हणजे मकर संक्रांत, आणि घरोघरी “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला.” श्रवण, म्हणजे “ऐकणे”, पूर्णपणे याच राशीत आहे.
कुंभ म्हणजे घडा, कलश. परंपरा सांगते की समुद्रमंथनातून निघालेल्या अमृतकुंभाचे थेंब प्रयाग, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक येथे पडले, आणि कुंभमेळ्याचे नाव याच कुंभावरून आले आहे.
हरिद्वारचा कुंभमेळा गुरू कुंभ राशीत असताना भरतो. शततारका, म्हणजे “शंभर तारे”, पूर्णपणे याच राशीत आहे.
राशी म्हणजे राशिचक्राचा ३०° चा एक भाग; असे बारा भाग मेषापासून मीनापर्यंत आकाशाची एक फेरी पूर्ण करतात. वैदिक ज्योतिषात हे भाग ताऱ्यांच्या संदर्भात मोजले जातात.
माझी रास कशी शोधायची?
तुमची रास म्हणजे चंद्र राशी: जन्माच्या वेळी चंद्र ज्या राशीत होता ती. ती जन्माची तारीख, वेळ आणि ठिकाण यांवरून ठरते; ॲपमधील कुंडलीत ती दिसते, आणि चंद्र राशी की सूर्य राशी हा भाग अधिक सांगतो.
पाश्चात्त्य राशी आणि माझी रास वेगळी का येते?
पाश्चात्त्य ज्योतिष सूर्य राशी पाहते, आणि त्याचे राशिचक्र ऋतूंना बांधलेले आहे; वैदिक राशिचक्र ताऱ्यांना बांधलेले आहे. पृथ्वीच्या अक्षाच्या संथ फिरण्यामुळे दोन्ही चक्रे हळूहळू सरकत गेली, म्हणून एकाच नावाच्या दोन राशी अनेकदा जुळत नाहीत.
संक्रांत म्हणजे काय?
सूर्य एका राशीतून पुढच्या राशीत जातो तो क्षण म्हणजे संक्रांत; वर्षात अशा बारा संक्रांती येतात. त्यांपैकी मकर संक्रांत आणि मेष संक्रांत सण म्हणून घरोघरी साजऱ्या होतात.
राशी आणि नक्षत्रे एकमेकांत कशी बसतात?
एका राशीत सव्वादोन नक्षत्रे, म्हणजे ९ चरण, बसतात. म्हणून कृत्तिका, मृगशीर्ष, पुनर्वसु यांसारखी काही नक्षत्रे दोन राशींत विभागलेली आहेत; प्रत्येक राशीखाली तिची नक्षत्रे चरणांसह दिली आहेत, आणि नक्षत्रांच्या पानावर प्रत्येक नक्षत्राची माहिती आहे.
आजचे पंचांग, भाग्य कार्ड ॲपमध्ये
मोफत भाग्य कार्ड ॲप फोनवर आणि वेबवर चालते. त्यात तुमच्या शहराचे आजचे पंचांग आहे, आणि कुंडलीसह ॲपची ज्योतिषाची साधने आहेत.
