सात वार, सात ग्रह
आठवड्याचे सातही वार सात ग्रहांच्या नावांचे आहेत: रविवार रवीचा, सोमवार सोमाचा, म्हणजे चंद्राचा, आणि असेच शनिवारपर्यंत. परंपरेनुसार उगवतीनंतरचा पहिला तास, म्हणजे होरा, ज्या ग्रहाचा असतो, त्याचे नाव त्या वाराला मिळते. होरा शनी, गुरू, मंगळ, रवी, शुक्र, बुध, चंद्र या क्रमाने फिरतात, आणि पुढच्या उगवतीला क्रमातला चौथा ग्रह येतो: म्हणून रवीनंतर चंद्र, आणि चंद्रानंतर मंगळ.
राहू आणि केतू हे आकाशात दिसणारे गोल नसून चंद्राच्या मार्गावरचे दोन बिंदू आहेत, म्हणून आठवड्यात त्यांचा स्वतःचा वार नाही. परंपरेनुसार अनेक घरांत राहूची उपासना शनिवारी आणि केतूची मंगळवारी केली जाते.
रवी
आकाशातील आपला तारा
- वार
- रविवार
- बीजमंत्र
- ॐ ह्रां ह्रीं ह्रौं सः सूर्याय नमः
रवी हा आपला स्वतःचा तारा, आणि मंदिरांतील नवग्रहांच्या मांडणीत तो सहसा मध्यभागी असतो. पुराणांनुसार तो कश्यप ऋषी आणि अदिती यांचा पुत्र, म्हणून त्याला आदित्य म्हणतात. सात घोड्यांच्या रथातून तो आकाश ओलांडतो, आणि त्याचा सारथी अरुण, म्हणजे पहाटेची लाली.
अनेक घरांत दिवसाची सुरुवात उगवत्या रवीला तांब्याच्या कलशातून अर्घ्य देऊन होते. रथसप्तमीला अनेक घरांसमोर सात घोड्यांच्या रथाची रांगोळी काढली जाते.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
चंद्र
पृथ्वीचा उपग्रह, रात्रीचा प्रकाश
- वार
- सोमवार
- बीजमंत्र
- ॐ श्रां श्रीं श्रौं सः चन्द्राय नमः
चंद्र सुमारे २७ दिवसांत सर्व २७ नक्षत्रांची फेरी पूर्ण करतो, म्हणजे रोज साधारण एक नक्षत्र. तुमची राशी आणि जन्म नक्षत्र दोन्ही जन्मवेळच्या चंद्रावरून ठरतात. त्याचे दुसरे नाव सोम, आणि सोमवार त्याच्याच नावाचा.
पुराणे सांगतात की दक्षाच्या सत्तावीस कन्या, म्हणजेच सत्तावीस नक्षत्रे, चंद्राच्या पत्नी होत्या, आणि त्यांपैकी रोहिणीवर त्याचे विशेष प्रेम होते. रागावलेल्या दक्षाच्या शापाने चंद्र क्षीण होऊ लागला, आणि प्रभास क्षेत्रात शिवाची उपासना केल्यावर तो पुन्हा कलेकलेने वाढू लागला. परंपरा चंद्राच्या कलांची हीच कथा सांगते, आणि सोमनाथ हे नाव सोमावरून आले आहे.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
मंगळ
लालसर दिसणारा ग्रह
- वार
- मंगळवार
- बीजमंत्र
- ॐ क्रां क्रीं क्रौं सः भौमाय नमः
रात्रीच्या आकाशात मंगळ लालसर ठिपक्यासारखा दिसतो, म्हणून त्याचे एक नाव अंगारक, म्हणजे धगधगता निखारा. बीजमंत्रात त्याला भौम म्हटले आहे: भूमीचा, म्हणजे पृथ्वीमातेचा, पुत्र. त्याच्या जन्माच्या कथा पुराणांत वेगवेगळ्या आहेत.
संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी आली की तिला अंगारकी म्हणतात, आणि त्या दिवशी अनेक घरांत गणपतीचा उपवास करून चंद्रोदयाला पूजा होते. गणेश पुराणातील कथेनुसार अंगारकाने गणपतीची उपासना केली, आणि म्हणून मंगळवारच्या चतुर्थीला त्याचे नाव मिळाले.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
बुध
रवीच्या सर्वांत जवळचा ग्रह
- वार
- बुधवार
- बीजमंत्र
- ॐ ब्रां ब्रीं ब्रौं सः बुधाय नमः
बुध रवीच्या इतका जवळ असतो की तो फक्त पहाटे पूर्वेला किंवा संध्याकाळी पश्चिमेला, क्षितिजालगत, थोडा वेळच दिसतो. संस्कृतमध्ये बुध या शब्दाचा अर्थच जाणता, ज्ञानी.
पुराणांनुसार बुध हा चंद्र आणि तारा यांचा पुत्र. बुध आणि इला यांचा पुत्र पुरूरवा, आणि त्याच्यापासून चंद्रवंश पुढे चालला, अशी परंपरा आहे.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
गुरू
ग्रहांमध्ये सर्वांत मोठा
- वार
- गुरुवार
- बीजमंत्र
- ॐ ग्रां ग्रीं ग्रौं सः गुरवे नमः
गुरू बारा राशींची फेरी सुमारे बारा वर्षांत पूर्ण करतो, म्हणजे एका राशीत सुमारे एक वर्ष. याच फेरीवर कुंभमेळ्याचे चक्र चालते: गुरू सिंह राशीत आला की नाशिक-त्र्यंबकेश्वरला सिंहस्थ भरतो.
पुराणांत गुरू म्हणजे बृहस्पती: अंगिरस ऋषींचे पुत्र आणि देवांचे गुरू. गुरुवारी पुष्य नक्षत्र आले की त्या योगाला गुरुपुष्यामृत म्हणतात.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
शुक्र
पहाटेची आणि संध्याकाळची चांदणी
- वार
- शुक्रवार
- बीजमंत्र
- ॐ द्रां द्रीं द्रौं सः शुक्राय नमः
चंद्रानंतर रात्रीच्या आकाशातील सर्वांत तेजस्वी गोल म्हणजे शुक्र. तो कधी पहाटे पूर्वेला, तर कधी संध्याकाळी पश्चिमेला दिसतो, आणि मराठीत त्याला शुक्राची चांदणी म्हणतात.
पुराणांत शुक्र म्हणजे भृगू ऋषींचे पुत्र शुक्राचार्य, असुरांचे गुरू. वामनाने बळीराजाकडे तीन पावले जमीन मागितली, तेव्हा वामनरूपातील विष्णूंना ओळखून शुक्राचार्यांनी बळीला सावध केले होते, अशी कथा आहे. दिवाळीतील बलिप्रतिपदा याच बळीराजाच्या स्मरणाची.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
शनी
साध्या डोळ्यांना दिसणारा सर्वांत दूरचा ग्रह
- वार
- शनिवार
- बीजमंत्र
- ॐ प्रां प्रीं प्रौं सः शनैश्चराय नमः
शनी नवग्रहांतील सर्वांत संथ ग्रह: एका राशीत सुमारे अडीच वर्षे, आणि बारा राशींची फेरी सुमारे तीस वर्षांत. म्हणूनच त्याचे नाव शनैश्चर, म्हणजे हळूहळू चालणारा.
पुराणांनुसार शनी हा रवी आणि छाया यांचा पुत्र. शनी शिंगणापूरला त्याची शिळा छपराविना, उघड्या चौथऱ्यावर आहे, आणि गावातील अनेक घरांना परंपरेने दारे नसतात.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
राहू
चंद्राचा उत्तर पात, एक छायाग्रह
- वार
- स्वतःचा वार नाही
- बीजमंत्र
- ॐ भ्रां भ्रीं भ्रौं सः राहवे नमः
राहू हा आकाशातील गोल नाही, तर एक बिंदू: चंद्राचा मार्ग रवीच्या मार्गाला उत्तरेकडे जाताना जिथे छेदतो तो उत्तर पात. ग्रहण नेहमी अमावस्या किंवा पौर्णिमा या पातांजवळ आली तेव्हाच होते.
समुद्रमंथनानंतर मोहिनीरूपातील विष्णू देवांना अमृत वाढत असताना स्वर्भानू नावाचा असुर वेष बदलून रवी आणि चंद्र यांच्यामध्ये येऊन बसला. रवी-चंद्रांनी त्याला ओळखले, आणि विष्णूंच्या सुदर्शन चक्राने त्याचे शिर धडावेगळे केले; अमृत प्यायल्यामुळे तो मेला नाही. परंपरेनुसार शिर राहू आणि धड केतू झाले, आणि ग्रहणाची कथा याच वैरातून सांगितली जाते.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
केतू
चंद्राचा दक्षिण पात, एक छायाग्रह
- वार
- स्वतःचा वार नाही
- बीजमंत्र
- ॐ स्रां स्रीं स्रौं सः केतवे नमः
केतू हा राहूच्या बरोबर समोरचा बिंदू, दक्षिण पात: दोघे नेहमी सहा राशींच्या अंतरावर असतात. इतर ग्रहांच्या उलट दिशेने फिरत ही जोडी सुमारे अठरा वर्षांत बारा राशींची फेरी पूर्ण करते.
संस्कृतमध्ये केतू म्हणजे ध्वज, पताका; शेपूट असलेल्या ताऱ्याला मराठीत धूमकेतू, म्हणजे धुराचा ध्वज, म्हणतात. स्वर्भानूच्या कथेत केतू म्हणजे शिर नसलेले धड, आणि ती कथा राहूच्या भागात आहे.
↑ नऊ ग्रहांच्या यादीकडे परत
घरी ग्रहाचा वार कसा पाळला जातो
परंपरेनुसार ग्रहाची उपासना त्याच्याच वारी, शक्य असल्यास पहाटे, स्वच्छ जागी पूर्वेकडे तोंड करून केली जाते. तुपाचे निरांजन लावले जाते, एक फूल वाहिले जाते, आणि त्या ग्रहाचा बीजमंत्र १०८ वेळा, म्हणजे एक माळ, जपला जातो.
ग्रहांच्या कार्डांसाठी परंपरा एक दीर्घ उपासनाही सांगते: किमान ४० दिवस रोज १०८ वेळा बीजमंत्र, आणि त्यानंतर रोज २७ वेळा. कार्डाची सुरुवात घरी कशी करावी, हे यंत्राच्या सात पायऱ्यांत दिले आहे.
कुंडलीत आणि मंदिरात नवग्रह
जन्मवेळी नऊ ग्रह कोणत्या राशीत आणि नक्षत्रात होते, याची नोंद म्हणजे कुंडली, अर्थात जन्मपत्रिका. ज्योतिषी ती वाचतात, आणि परंपरा तिला विचार करण्याचे साधन मानते; निर्णय तुमचे स्वतःचे.
अनेक शिवमंदिरांत नवग्रहांचे स्वतंत्र स्थान असते: एका चौथऱ्यावर नऊ मूर्ती, सहसा प्रत्येक वेगळ्या दिशेला तोंड करून, आणि भाविक त्यांना प्रदक्षिणा घालतात. तमिळनाडूत कुंभकोणमच्या परिसरात नऊ ग्रहांची नऊ स्वतंत्र मंदिरे आहेत. घरीही वास्तुशांतीसारख्या मोठ्या पूजेत नवग्रहांचे पूजन केले जाते.
प्रत्येक ग्रहासोबत ठेवले जाणारे कार्ड
चंद्र, मंगळ, बुध आणि केतू यांची स्वतःची यंत्र कार्डे आहेत; इतर पाच ग्रहांसोबत परंपरेतील नात्याने जोडलेले कार्ड खाली त्याच्या कारणासह दिले आहे.
नवग्रहांविषयी प्रश्न
नवग्रह म्हणजे कोणते ग्रह?
ज्योतिषातील नऊ ग्रह: रवी, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू. पहिले सात आकाशात दिसणारे गोल आहेत, तर राहू आणि केतू हे चंद्राच्या मार्गावरचे दोन बिंदू, म्हणून त्यांना छायाग्रह म्हणतात.
कोणता वार कोणत्या ग्रहाचा?
रविवार रवीचा, सोमवार चंद्राचा, मंगळवार मंगळाचा, बुधवार बुधाचा, गुरुवार गुरूचा, शुक्रवार शुक्राचा आणि शनिवार शनीचा. प्रत्येक वाराचे नाव त्याच्या ग्रहावरून आले आहे.
बीजमंत्र म्हणजे काय, आणि तो घरी कसा जपतात?
बीजमंत्र म्हणजे ग्रहाचा छोटा मूळ मंत्र: ॐ, मग तीन बीजाक्षरे आणि सः, आणि शेवटी ग्रहाचे नाव व नमः. परंपरेनुसार तो ग्रहाच्या वारी, शक्य असल्यास पहाटे, जपमाळेवर १०८ वेळा जपला जातो.
राहू आणि केतूचा स्वतःचा वार का नाही?
आठवड्याचे सात वार आकाशात दिसणाऱ्या सात ग्रहांवरून ठरले, आणि राहू-केतू हे गोल नसून बिंदू आहेत. परंपरेनुसार अनेक घरांत राहूची उपासना शनिवारी आणि केतूची मंगळवारी केली जाते.
कोणत्या ग्रहासोबत कोणते कार्ड ठेवले जाते?
चंद्र, मंगळ, बुध आणि केतू यांची स्वतःची यंत्र कार्डे आहेत. रवी आणि गुरूसोबत गायत्री यंत्र कार्ड, शुक्रासोबत महालक्ष्मी, शनीसोबत हनुमान आणि राहूसोबत दुर्गा यंत्र कार्ड ठेवले जाते; प्रत्येक जोडीचे कारण कार्डांच्या भागात दिले आहे.
आजचे पंचांग, भाग्य कार्ड ॲपमध्ये
मोफत भाग्य कार्ड ॲप, फोनवर आणि वेबवर, तुमच्या शहराचे आजचे पंचांग दाखवते: आजचा वार, तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण. त्यातील मोफत साधनांत जन्म नक्षत्र, बाळाची नावे आणि गुण मिलन यांसारखी साधने आहेत.
वेब ॲप उघडा