जन्माष्टमी 2027: मध्यरात्री होणारा कृष्णजन्म
जन्माष्टमी हा श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस. तो महिन्याच्या कृष्ण पक्षातल्या आठव्या तिथीला, मध्यरात्री साजरा होतो. महाराष्ट्रात या दिवसाला गोकुळाष्टमी म्हणतात, आणि त्याच्या दुसऱ्या दिवशी दहीहंडी असते.
पुढच्या वेळी कधी
प्रत्येक प्रदेशात जन्माष्टमी
जन्माष्टमी म्हणजे काय
कृष्णाचा जन्म मथुरेत, एका तुरुंगाच्या कोठडीत, मध्यरात्री झाला. देवकी आणि वसुदेव हे त्याचे आई-वडील. त्याच रात्री तान्ह्या बाळाला पुराने भरलेली यमुना नदी ओलांडून गोकुळात नेण्यात आले. तिथे यशोदा आणि नंद यांनी त्याला लहानाचे मोठे केले. जन्माष्टमीचा उत्सव ती रात्र जपतो.
परंपरेनुसार कृष्ण हा विष्णूचा आठवा अवतार मानला जातो, आणि त्याची अनेक रूपांत उपासना होते: लोणी चोरणारे गोकुळातले खेळकर बाळ, गोपींचा सखा, आणि भगवद्गीतेचा उपदेश करणारा गुरू.
दुसऱ्या दिवशीची दहीहंडी त्या बाळकृष्णाची आठवण आहे, जो उंचावर टांगलेल्या मडक्यांतून लोणी चोरत असे. या दिवशी तरुण मुले एकमेकांच्या खांद्यावर चढून थर रचतात, आणि रस्त्यावर उंच टांगलेली दह्याची हंडी फोडतात.
कुटुंबे घरी जन्माष्टमी कशी साजरी करतात
अनेक जण दिवसभर आणि रात्रभर उपवास करतात, आणि मध्यरात्रीनंतर एकदाच जेवतात. या दिवशी देवघर फुलांनी सजवले जाते, छोटा पाळणा मांडला जातो, आणि घरातली लहान मुले कृष्ण आणि राधा यांचा वेश करतात.
मध्यरात्री बाळकृष्णाच्या मूर्तीला पंचामृताने स्नान घातले जाते. पंचामृत म्हणजे दूध, दही, तूप, मध आणि साखर. मग मूर्तीला वस्त्रे घालून ती पाळण्यात ठेवली जाते. कुटुंबातले सगळे पाळण्याची गाणी म्हणत पाळणा हलवतात, आणि प्रसाद घेऊन उपवास सोडला जातो.
या दिवशीचा प्रसाद बहुधा असा असतो: पंजिरी; महाराष्ट्रात पोहे, दही आणि काकडी घालून केलेला गोपाळकाला; लोणी आणि खडीसाखर; आणि दुधापासून केलेले वेगवेगळे गोड पदार्थ.
भारताच्या निरनिराळ्या प्रदेशांत जन्माष्टमीत काय वेगळे असते
महाराष्ट्रात गोकुळाष्टमीच्या दुसऱ्या दिवशी दहीहंडी असते, आणि फोडलेल्या हंडीतला गोपाळकाला प्रसाद म्हणून सगळ्यांना वाटला जातो.
मथुरा आणि वृंदावन येथे जन्माष्टमीचा उत्सव अनेक दिवस चालतो, आणि तिथल्या मंदिरांमध्ये रासलीला, म्हणजे कृष्णाच्या लीलांचे नाट्य, सादर केली जाते.
दक्षिण भारतात अनेक घरांत दारापासून देवघरापर्यंत छोटी छोटी पावले काढली जातात, जणू बाळकृष्ण स्वतः चालत घरात आला आहे. तिथे हा दिवस कृष्ण जयंती किंवा अष्टमी रोहिणी म्हणून साजरा होतो.
दर वर्षी जन्माष्टमीची तारीख कशी ठरते
जिथे महिने अमावस्येला संपतात (अमांत पद्धत, जशी महाराष्ट्रात आहे), तिथे जन्माष्टमी श्रावण महिन्याच्या कृष्ण अष्टमीला येते, आणि जिथे महिने पौर्णिमेला संपतात (पौर्णिमांत पद्धत), तिथे भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण अष्टमीला. ज्या रात्री मध्यरात्री, म्हणजे निशीथ काळात, अष्टमी तिथी असते, त्या रात्री जन्माष्टमी साजरी होते.
जिथे अष्टमी तिथी आणि रोहिणी नक्षत्र एकाच रात्री एकत्र येतात, ती रात्र परंपरेनुसार विशेष शुभ मानली जाते. काही समाज तर अष्टमीऐवजी रोहिणी नक्षत्राच्या दिवशीच हा उत्सव साजरा करतात.
जन्माष्टमीसाठी आमच्या संग्रहातली कृष्णाची आरती आणि मधुराष्टकम् वाचा.