त्रिपुरारी पौर्णिमा 2026: दिव्यांची कार्तिक पौर्णिमा
कार्तिक महिन्याची पौर्णिमा म्हणजे त्रिपुरारी पौर्णिमा. ही पौर्णिमा त्रिपुरारी शिवासाठी, म्हणजे तीन नगरांचा अंत करणाऱ्या शिवासाठी, पाळली जाते. या दिवशी मंदिरांच्या शिखरांवर आणि घरोघरी दिवे लावले जातात, आणि काशीमध्ये हीच रात्र देव दीपावली म्हणून साजरी होते.
पुढच्या वेळी कधी
प्रत्येक प्रदेशात त्रिपुरारी पौर्णिमा
त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे काय
परंपरेत तीन नगरांची, म्हणजे त्रिपुरांची, कथा सांगितली जाते. ही नगरे तारकासुराच्या पुत्रांनी बांधली होती, आणि ती आकाशात उडत असत. ती तिन्ही नगरे एका रेषेत आली, तरच एकाच बाणाने त्यांचा अंत करता येणार होता. शिवाने तो बाण सोडला, आणि तिन्ही नगरांचा अंत झाला. म्हणून शिवाला त्रिपुरारी किंवा त्रिपुरांतक म्हणतात, म्हणजे त्रिपुरांचा अंत करणारा.
कार्तिक हा दिव्यांचा महिना आहे: या महिन्यात रोज संध्याकाळी दिवे लावले जातात, आणि या महिन्याची पौर्णिमा महिनाभराच्या दिवे लावण्याची सांगता करते. हा दिवस विष्णूच्या पहिल्या अवताराचा, म्हणजे मत्स्य अवताराचा, दिवस म्हणून स्मरला जातो, आणि गुरू नानक यांचा जन्मदिवस म्हणूनही.
कुटुंबे घरी त्रिपुरारी पौर्णिमा कशी साजरी करतात
सायंकाळी कुटुंबे घरभर दिवे लावतात: देवघरात, अंगणातल्या तुळशीपाशी, दारात आणि खिडक्यांच्या कट्ट्यांवर. अनेक जण शिवासाठी त्रिपुर लावतात, म्हणजे तीन किंवा अधिक वाती असलेला दिवा.
संध्याकाळी कुटुंबे शिवमंदिरात दर्शनाला जातात. तिथे मंदिरासमोरची दीपमाळ, म्हणजे दिव्यांचा दगडी स्तंभ, उजळलेली असते. अनेक जण नदीत किंवा तलावात पाण्यावर तरंगता दिवा सोडतात, म्हणजे दीपदान करतात.
काही जण पहाटे लवकर उठून पवित्र स्नान करतात, ज्याला कार्तिक स्नान म्हणतात. दिवे, अन्न आणि कपडे यांचे दान करण्यासाठीही हा अनेकांचा आवडता दिवस आहे.
महाराष्ट्रात अनेक स्त्रिया घरीच कापसाच्या त्रिपुर वाती करतात, त्या तुपात भिजवतात, आणि संध्याकाळी शिवमंदिरात जाऊन त्या अर्पण करतात.
भारताच्या निरनिराळ्या प्रदेशांत त्रिपुरारी पौर्णिमेत काय वेगळे असते
महाराष्ट्रात या दिवशी शिवमंदिरांच्या दीपमाळा दिव्यांनी उजळतात. कार्तिक महिनाभर अनेक मंदिरांत पहाटे काकड आरती होते, म्हणजे देवाला पहाटे जागवण्याची आरती, आणि ती याच दिवशी संपते.
काशीमध्ये देव दीपावलीसाठी गंगेचे सगळे घाट दिव्यांच्या रांगांनी उजळतात, आणि पुष्कर येथे कार्तिक महिन्याची मोठी जत्रा याच वेळी शिगेला पोहोचते.
दक्षिण भारतात याच पौर्णिमेला कार्तिक दीपम साजरा होतो: घरोघरी दिवे लावले जातात, आणि तिरुवण्णामलैच्या डोंगरावर एक मोठी ज्योत पेटवली जाते.
दर वर्षी त्रिपुरारी पौर्णिमेची तारीख कशी ठरते
त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे कार्तिक महिन्याची पौर्णिमा. ज्या दिवशी सायंकाळी, म्हणजे दिवे लावण्याच्या वेळी, पौर्णिमा तिथी असते, त्या दिवशी त्रिपुरारी पौर्णिमा पाळली जाते.
ही पौर्णिमा कार्तिक स्नानाची सांगता करते. कार्तिक स्नान म्हणजे आश्विन पौर्णिमेला सुरू होणारी, महिनाभराची पहाटेची स्नाने. आधीच्या एकादशीला सुरू झालेल्या तुळशी विवाहाच्या हंगामाचीही याच पौर्णिमेला सांगता होते.
त्रिपुरारी पौर्णिमेसाठी आमच्या संग्रहातली शिवाची आरती आणि महामृत्युंजय मंत्र वाचा.