- भाषा
- अवधी
- रचयिता किंवा स्रोत
- परंपरेने तुलसीदासांची रचना मानली जाते, १६वे शतक
- लांबी
- दोन दोहे, चाळीस चौपाया आणि शेवटचा दोहा
या पाठाविषयी
हनुमान चालीसा संपूर्ण भारतात घरांत आणि मंदिरांत म्हटली जाते, आणि अनेकांना ती तोंडपाठ असते. चालीसा म्हणजे चाळीस छंदांची रचना. परंपरा ती रामचरितमानसाचे कवी तुलसीदास (१६वे शतक) यांची मानते; शेवटून दुसऱ्या चौपाईत त्यांचे नाव येते, जरी त्यांच्या रचनांच्या सुरुवातीच्या छापील संग्रहांत ती नाही.
मंगळवारी, शनिवारी आणि हनुमान जयंतीला तिचे पठण विशेष होते, आणि अनेकजण रोज करतात. चौपायांत रामायणातील प्रसंग आहेत, नंतर त्याच्या नावाचा भक्तांसाठी काय अर्थ आहे ते. तिच्यानंतर म्हटली जाणारी आरती वेगळ्या पानावर आहे.
पाठ
प्रारंभीचे दोहे
दोहा १
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि ।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि ॥
गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने मनाचा आरसा स्वच्छ करून, मी रघुवराचे निर्मळ यश वर्णन करतो, जे जीवनाची चार फळे देणारे आहे.
दोहा २
बुद्धिहीन तनु जानिके सुमिरौं पवनकुमार ।
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं हरहु कलेस बिकार ॥
स्वतःला बुद्धिहीन जाणून मी पवनकुमाराचे स्मरण करतो. मला बळ, बुद्धी आणि विद्या दे, आणि माझे क्लेश व विकार हर.
चाळीस चौपाया
चौपाई १
जय हनुमान ज्ञान गुन सागर ।
जय कपीस तिहुँ लोक उजागर ॥
जय हनुमान, ज्ञान आणि गुणांचा सागर. जय वानरांचा स्वामी, जो तिन्ही लोकांना उजळतो.
चौपाई २
राम दूत अतुलित बल धामा ।
अंजनिपुत्र पवनसुत नामा ॥
रामाचा दूत, अतुलित बळाचे धाम, ज्याचे नाव अंजनीपुत्र आणि पवनसुत आहे.
चौपाई ३
महाबीर बिक्रम बजरंगी ।
कुमति निवार सुमति के संगी ॥
महावीर, पराक्रमी, वज्रासारखे अंग असलेला, तू कुमती दूर करतोस आणि सुमतीचा सोबती आहेस.
चौपाई ४
कंचन बरन बिराज सुबेसा ।
कानन कुंडल कुंचित केसा ॥
सोनेरी वर्ण, सुंदर वेश, कानांत कुंडले आणि कुरळे केस.
चौपाई ५
हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै ।
काँधे मूँज जनेऊ साजै ॥
हातांत वज्र आणि ध्वजा शोभतात, आणि खांद्यावर मुंजेचे जानवे आहे.
चौपाई ६
संकर सुवन केसरीनंदन ।
तेज प्रताप महा जग बंदन ॥
शंकराचा पुत्र, केसरीचा नंदन, तुझ्या तेजाला आणि प्रतापाला सारे जग वंदन करते.
चौपाई ७
विद्यावान गुनी अति चातुर ।
राम काज करिबे को आतुर ॥
तू विद्वान, गुणी आणि अतिशय चतुर आहेस, आणि रामाचे काम करायला आतुर असतोस.
चौपाई ८
प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया ।
राम लखन सीता मन बसिया ॥
तुला प्रभूचे चरित्र ऐकण्यात आनंद वाटतो, आणि राम, लक्ष्मण व सीता तुझ्या मनात राहतात.
चौपाई ९
सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा ।
बिकट रूप धरि लंक जरावा ॥
सूक्ष्म रूप धरून तू सीतेला दिसलास, आणि विकट रूप धरून लंका जाळलीस.
चौपाई १०
भीम रूप धरि असुर सँहारे ।
रामचंद्र के काज सँवारे ॥
भीम रूप धरून तू असुरांचा संहार केलास आणि रामचंद्राचे कार्य साधलेस.
चौपाई ११
लाय सजीवन लखन जियाये ।
श्रीरघुबीर हरषि उर लाये ॥
संजीवनी आणून तू लक्ष्मणाला जिवंत केलेस, आणि श्री रघुवीराने आनंदाने तुला हृदयाशी धरले.
चौपाई १२
रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई ।
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई ॥
रघुपतीने तुझी खूप स्तुती केली: "तू मला भाऊ भरतासारखा प्रिय आहेस."
चौपाई १३
सहस बदन तुम्हरो जस गावैं ।
अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं ॥
"सहस्र मुखे तुझे यश गावोत", असे म्हणून श्रीपतीने तुला मिठी मारली.
चौपाई १४
सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा ।
नारद सारद सहित अहीसा ॥
सनक आदी, ब्रह्मा आदी मुनी, नारद, शारदा आणि शेषनाग,
चौपाई १५
जम कुबेर दिगपाल जहाँ ते ।
कबि कोबिद कहि सके कहाँ ते ॥
यम, कुबेर आणि दिक्पाल जिथे थकतात, तिथे कवी आणि विद्वान कसे सांगू शकतील?
चौपाई १६
तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा ।
राम मिलाय राज पद दीन्हा ॥
तू सुग्रीवावर उपकार केलास: रामाशी भेट घडवून त्याला राजपद मिळवून दिलेस.
चौपाई १७
तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना ।
लंकेस्वर भए सब जग जाना ॥
बिभीषणाने तुझा मंत्र मानला आणि तो लंकेचा राजा झाला: हे सारे जग जाणते.
चौपाई १८
जुग सहस्र जोजन पर भानू ।
लील्यो ताहि मधुर फल जानू ॥
हजारो युगयोजने दूरच्या सूर्याला तू गोड फळ समजून गिळलेस.
चौपाई १९
प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं ।
जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं ॥
प्रभूची मुद्रिका तोंडात ठेवून तू समुद्र ओलांडलास, यात आश्चर्य नाही.
चौपाई २०
दुर्गम काज जगत के जेते ।
सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते ॥
या चौपाईनुसार जगातील जितकी कठीण कामे आहेत, ती तुझ्या कृपेने सोपी होतात.
चौपाई २१
राम दुआरे तुम रखवारे ।
होत न आज्ञा बिनु पैसारे ॥
तू रामाच्या दाराचा रखवालदार आहेस: तुझ्या आज्ञेशिवाय कोणी आत जाऊ शकत नाही.
चौपाई २२
सब सुख लहै तुम्हारी सरना ।
तुम रच्छक काहू को डर ना ॥
या चौपाईनुसार तुझ्या शरणात सर्व सुख मिळते; तू रक्षक असताना कोणाचे भय नाही.
चौपाई २३
आपन तेज संहारो आपै ।
तीनों लोक हाँक तें काँपै ॥
आपले तेज तूच सांभाळू शकतोस; तुझ्या गर्जनेने तिन्ही लोक कापतात.
चौपाई २४
भूत पिसाच निकट नहिं आवै ।
महाबीर जब नाम सुनावै ॥
या चौपाईनुसार महावीराचे नाव ऐकवले की भूत आणि पिशाच जवळ येत नाहीत.
चौपाई २५
नासै रोग हरै सब पीरा ।
जपत निरंतर हनुमत बीरा ॥
या चौपाईनुसार वीर हनुमानाचा निरंतर जप करणाऱ्याचे रोग नष्ट होतात आणि सर्व पीडा मिटते.
चौपाई २६
संकट तें हनुमान छुड़ावै ।
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै ॥
या चौपाईनुसार जो मन, कर्म आणि वचनाने ध्यान लावतो, त्याला हनुमान संकटातून सोडवतो.
चौपाई २७
सब पर राम तपस्वी राजा ।
तिन के काज सकल तुम साजा ॥
सर्वांवर तपस्वी राजा राम आहे, आणि त्याची सर्व कामे तू साधलीस.
चौपाई २८
और मनोरथ जो कोई लावै ।
सोई अमित जीवन फल पावै ॥
या चौपाईनुसार जो कोणी दुसरा मनोरथ घेऊन येतो, त्याला जीवनाचे अमित फळ मिळते.
चौपाई २९
चारों जुग परताप तुम्हारा ।
है परसिद्ध जगत उजियारा ॥
चारही युगांत तुझा प्रताप आहे, जो जगात प्रसिद्ध असून त्याला उजळतो.
चौपाई ३०
साधु संत के तुम रखवारे ।
असुर निकंदन राम दुलारे ॥
तू साधुसंतांचा रखवालदार, असुरांचा संहारक आणि रामाचा लाडका आहेस.
चौपाई ३१
अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता ।
अस बर दीन जानकी माता ॥
तू आठ सिद्धी आणि नऊ निधींचा दाता आहेस: हे वरदान जानकी मातेने दिले.
चौपाई ३२
राम रसायन तुम्हरे पासा ।
सदा रहो रघुपति के दासा ॥
तुझ्याकडे रामनामाचे रसायन आहे; तू सदा रघुपतीचा दास राहा.
चौपाई ३३
तुम्हरे भजन राम को पावै ।
जनम जनम के दुख बिसरावै ॥
या चौपाईनुसार तुझ्या भजनाने राम मिळतो आणि जन्मोजन्मीची दुःखे विसरली जातात.
चौपाई ३४
अंत काल रघुबर पुर जाई ।
जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई ॥
या चौपाईनुसार शेवटी तो रघुवराच्या धामाला जातो, आणि जिथे जन्म घेतो तिथे हरिभक्त म्हणवतो.
चौपाई ३५
और देवता चित्त न धरई ।
हनुमत सेई सर्ब सुख करई ॥
दुसऱ्या देवतेला चित्तात आणू नका: या चौपाईनुसार हनुमानाच्या सेवेने सर्व सुख मिळते.
चौपाई ३६
संकट कटै मिटै सब पीरा ॥
जो सुमिरै हनुमत बलबीरा ॥
या चौपाईनुसार बलवीर हनुमानाचे स्मरण करणाऱ्याचे संकट टळते आणि सर्व पीडा मिटते.
चौपाई ३७
जै जै जै हनुमान गोसाईं ।
कृपा करहु गुरु देव की नाईं ॥
जय जय जय हनुमान गोसावी: गुरुदेवाप्रमाणे माझ्यावर कृपा कर.
चौपाई ३८
जो सत बार पाठ कर कोई ।
छूटहि बंदि महा सुख होई ॥
या चौपाईनुसार जो शंभर वेळा याचे पठण करतो, तो बंधनातून सुटतो आणि त्याला महासुख मिळते.
चौपाई ३९
जो यह पढ़ै हनुमान चलीसा ।
होय सिद्धि साखी गौरीसा ॥
या चौपाईनुसार जो ही हनुमान चालीसा वाचतो त्याला सिद्धी मिळते, आणि गौरीश याचे साक्षी आहेत.
चौपाई ४०
तुलसीदास सदा हरि चेरा ।
कीजै नाथ हृदय महँ डेरा ॥
तुलसीदास सदा हरीचा सेवक आहे. हे नाथा, माझ्या हृदयात वास कर.
शेवटचा दोहा
दोहा ३
पवनतनय संकट हरन मंगल मूरति रूप ।
राम लखन सीता सहित हृदय बसहु सुर भूप ॥
पवनपुत्रा, संकट हरणाऱ्या, मंगलमूर्ती: देवांच्या राजा, राम, लक्ष्मण आणि सीतेसह माझ्या हृदयात राहा.
जिथे पाठभेद आढळतात
चौपाई ६ सहसा "संकर सुवन" (शंकराचा पुत्र) आणि चौपाई ३२ "सदा रहो" अशी वाचली जाते. काही नव्या आवृत्त्या "शंकर स्वयं" आणि "सादर हो" वाचतात, हनुमान हे शिवाचेच रूप आहेत या मताने. भक्त सहसा म्हणतात तेच शब्द इथे ठेवले आहेत.
संबंधित पाठ
ॲपमध्ये जे पानावर होऊ शकत नाही ते मिळते: जपाची मोजणी, संकल्प आणि रोजचा क्रम. ॲपमध्ये तुमची साधना उघडा