- भाषा
- अवधी
- रचयिता किंवा स्रोत
- परंपरेने तुलसीदासांची मानली जाते
- लांबी
- दोहा, तेहतीस चौपाया आणि दोहा
या पाठाविषयी
बाण म्हणजे तीर: ही प्रार्थना हनुमानाला लगेच बोलावणारा तीर मानली आहे. परंपरा ती तुलसीदासांची मानते, जरी विद्वान ज्या रचना निश्चितपणे त्यांच्या मानतात त्यांत ती नाही.
उत्तर भारतातील भक्त मंगळवारी आणि शनिवारी तिचे पठण करतात. तिचा स्वर प्रखर आहे. तिच्यात हनुमानाला शपथ आणि बीज अक्षरांनी पुकारले आहे, आणि भूत, प्रेत आणि शत्रूंवर प्रहाराची प्रार्थना आहे. हे पाठाचे स्वतःचे शब्द आहेत, जसे आहेत तसेच ठेवले आहेत. अनेक कुटुंबे ती हनुमान चालिसेनंतर वाचतात.
पाठ
प्रारंभीचा दोहा
दोहा १
निश्चय प्रेम प्रतीति ते, बिनय करैं सनमान ।
तेहि के कारज सकल शुभ, सिद्ध करैं हनुमान ॥
या दोह्यानुसार जे निश्चय, प्रेम आणि विश्वासाने आदराने विनंती करतात, त्यांची सर्व शुभ कामे हनुमान सिद्ध करतो.
चौपाया
चौपाई १
जय हनुमंत संत हितकारी ।
सुन लीजै प्रभु अरज हमारी ॥
जय हनुमंता, संतांचे हित करणाऱ्या: हे प्रभो, आमची अर्जी ऐकून घे.
चौपाई २
जन के काज बिलंब न कीजै ।
आतुर दौरि महा सुख दीजै ॥
आपल्या जनाच्या कामात उशीर करू नको: आतुरतेने धावून ये आणि महासुख दे.
चौपाई ३
जैसे कूदि सिंधु महिपारा ।
सुरसा बदन पैठि बिस्तारा ॥
जसा तू समुद्र ओलांडून गेलास, आणि सुरसेच्या मुखात शिरून वाढलास,
चौपाई ४
आगे जाय लंकिनी रोका ।
मारेहु लात गई सुरलोका ॥
आणि पुढे गेल्यावर लंकिनीने अडवले, तेव्हा तू लाथ मारलीस आणि ती सुरलोकी गेली;
चौपाई ५
जाय बिभीषन को सुख दीन्हा ।
सीता निरखि परमपद लीन्हा ॥
जाऊन बिभीषणाला सुख दिलेस, आणि सीतेला पाहून परमपद मिळवलेस;
चौपाई ६
बाग उजारि सिंधु महँ बोरा ।
अति आतुर जमकातर तोरा ॥
बाग उजाडून समुद्रात बुडवली, आणि मोठ्या घाईने यमाची कट्यार तोडलीस;
चौपाई ७
अक्षय कुमार मारि संहारा ।
लूम लपेटि लंक को जारा ॥
अक्षयकुमाराला मारून संहार केलास, आणि शेपटी गुंडाळून लंका जाळलीस;
चौपाई ८
लाह समान लंक जरि गई ।
जय जय धुनि सुरपुर नभ भई ॥
लाखेसारखी लंका जळाली, आणि सुरपुरात व आकाशात जयजयकार झाला.
चौपाई ९
अब बिलंब केहि कारन स्वामी ।
कृपा करहु उर अंतरयामी ॥
आता उशीर कशासाठी, हे स्वामी? हे हृदयातील अंतर्यामी, कृपा कर.
चौपाई १०
जय जय लखन प्रान के दाता ।
आतुर ह्वै दुख करहु निपाता ॥
जय जय, लक्ष्मणाचे प्राण देणाऱ्या: आतुर होऊन माझे दुःख नष्ट कर.
चौपाई ११
जै हनुमान जयति बलसागर ।
सुर समूह समरथ भटनागर ॥
जय हनुमाना, बळाचा सागर, देवांच्या समूहात समर्थ वीर.
चौपाई १२
ॐ हनु हनु हनु हनुमंत हठीले ।
बैरिहि मारू बज्र की कीले ॥
ॐ, मार, मार, मार, हट्टी हनुमंता: शत्रूला वज्राच्या खिळ्यांनी मार.
चौपाई १३
गदा बज्र लै बैरिहिं मारो ।
महाराज प्रभु दास उबारो ॥
गदा आणि वज्र घेऊन शत्रूला मार. हे महाराज प्रभो, दासाचा उद्धार कर.
चौपाई १४
ॐकार हुंकार महाप्रभु धावो ।
बज्र गदा हनु विलम्ब न लावो ॥
ओंकार आणि हुंकारासह, हे महाप्रभो, धावून ये; हे हनुमंता, वज्र आणि गदा आणायला उशीर करू नको.
चौपाई १५
ॐ ह्रीं ह्रीं ह्रीं हनुमंत कपीशा ।
ॐ हुं हुं हुं हनु अरिउरसीशा ॥
ॐ ह्रीं ह्रीं ह्रीं, हनुमंता, वानरांचा स्वामी; ॐ हुं हुं हुं, हनुमंता, शत्रूच्या छातीवर आणि डोक्यावर.
चौपाई १६
सत्य होहु हरि सपथ पाइ कै ।
राम दूत धरू मारू धाइ कै ॥
हरीची शपथ घेऊन सत्य कर: हे रामदूता, धावून धर आणि मार.
चौपाई १७
जय जय जय हनुमंत अगाधा ।
दुख पावत जन केहि अपराधा ॥
जय जय जय, अगाध हनुमंता: तुझे जन कोणत्या अपराधाने दुःख भोगत आहेत?
चौपाई १८
पूजा जप तप नेम अचारा ।
नहिं जानत हौं दास तुम्हारा ॥
मला पूजा, जप, तप, नियम आणि आचार माहीत नाहीत; मी तुझा दास आहे.
चौपाई १९
बन उपबन मग गिरि गृह माहीं ।
तुम्हरे बल हौं डरपत नाहीं ॥
वन, उपवन, वाट, पर्वत किंवा घरात, तुझ्या बळाने मला भीती वाटत नाही.
चौपाई २०
जय अंजनि कुमार बलवन्ता ।
शंकरसुवन बीर हनुमन्ता ॥
जय अंजनीच्या बलवान पुत्रा, शंकराच्या सुवना, वीर हनुमंता.
चौपाई २१
बदन कराल काल-कुल-घालक ।
राम सहाय सदा प्रतिपालक ॥
विक्राळ मुख, काळाच्या कुळाचा नाश करणारा, रामाचा सहायक, सदा पालन करणारा.
चौपाई २२
भूत, प्रेत, पिसाच निसाचर ।
अगिन बेताल काल मारी मर ॥
भूत, प्रेत, पिशाच, निशाचर, अग्नी वेताळ, काळ आणि मरी:
चौपाई २३
इन्हें मारू, तोहि सपथ राम की ।
राखउ नाथ मरजाद नाम की ॥
यांना मार, तुला रामाची शपथ आहे; हे नाथा, आपल्या नावाची मर्यादा राख.
चौपाई २४
जनकसुता हरि दास कहावौ ।
ताकी सपथ बिलंब न लावौ ॥
तू जानकी आणि हरीचा दास म्हणवतोस: त्यांची शपथ आहे, उशीर करू नको.
चौपाई २५
जै जै जै धुनि होत अकासा ।
सुमिरत होय दुसह दुख नासा ॥
आकाशात जय जय जय असा ध्वनी होतो. या चौपाईनुसार तुझ्या स्मरणाने असह्य दुःखही नष्ट होते.
चौपाई २६
चरन पकरि, कर जोरि मनावौं ।
यहि औसर अब केहि गोहरावौं ॥
चरण धरून, हात जोडून विनवतो. या वेळी दुसऱ्या कोणाला हाक मारू?
चौपाई २७
उठु, उठु, चलु, तोहि राम दुहाई ।
पायँ परौं, कर जोरि मनाई ॥
उठ, उठ, चल, तुला रामाची शपथ आहे. पाया पडतो, हात जोडून विनवतो.
चौपाई २८
ॐ चं चं चं चं चपल चलंता ।
ॐ हनु हनु हनु हनु हनुमंता ॥
ॐ चं चं चं चं, चपल गतीच्या; ॐ हनु हनु हनु हनु, हनुमंता.
चौपाई २९
ॐ हं हं हाँक देत कपि चंचल ।
ॐ सं सं सहमि पराने खलदल ॥
ॐ हं हं, चपळ कपी गर्जना करतो; ॐ सं सं, दुष्टांचे दल घाबरून पळते.
चौपाई ३०
यह बजरंग-बाण जेहि मारै ।
ताहि कहौ फिरि कवन उबारै ॥
या चौपाईनुसार हा बजरंग बाण ज्याला मारेल, सांगा मग त्याला कोण वाचवेल?
चौपाई ३१
पाठ करै बजरंग-बाण की ।
हनुमत रक्षा करै प्रान की ॥
या चौपाईनुसार जो बजरंग बाणाचे पठण करतो, हनुमान त्याच्या प्राणांचे रक्षण करतो.
चौपाई ३२
यह बजरंग बाण जो जापैं ।
तासों भूत-प्रेत सब काँपैं ॥
या चौपाईनुसार जे हा बजरंग बाण जपतात, त्यांच्यापुढे भूत-प्रेत सगळे थरथर कापतात.
चौपाई ३३
धूप देय जो जपै हमेसा ।
ताके तन नहिं रहै कलेसा ॥
या चौपाईनुसार जो धूप देऊन सदा जप करतो, त्याच्या शरीरात क्लेश राहत नाही.
शेवटचा दोहा
दोहा २
उर प्रतीति दृढ़, सरन ह्वै, पाठ करै धरि ध्यान ।
बाधा सब हर, करैं सब काम सफल हनुमान ॥
या दोह्यानुसार हृदयात दृढ विश्वास ठेवून, शरण येऊन, ध्यान देऊन पठण केल्यावर हनुमान सर्व बाधा हरतो आणि सर्व कामे सफळ करतो.
जिथे पाठभेद आढळतात
छपाईत लांबी आणि ओळींचा क्रम वेगवेगळा आहे. काहींमध्ये चौपाई २९ आणि ३० च्या मध्ये चौपाईच्या सुमारे अठ्ठावीस ओळी अधिक आढळतात, ज्यांत अधिक स्तुती आणि फळाची विधाने आहेत. इथे सर्वाधिक वाचले जाणारे छोटे रूप ठेवले आहे.
संबंधित पाठ
ॲपमध्ये जे पानावर होऊ शकत नाही ते मिळते: जपाची मोजणी, संकल्प आणि रोजचा क्रम. ॲपमध्ये तुमची साधना उघडा